Mocowanie pergoli – kotwy, fundamenty i izolacja

Stabilne mocowanie pergoli to nie luksus — to podstawa, od której zależy bezpieczeństwo i trwałość całej konstrukcji. W tym artykule zajmiemy się trzema kluczowymi wątkami: doborem kotew w zależności od podłoża, projektowaniem fundamentów oraz ochroną słupów przed wilgocią i korozją. Każdy rozdział zawiera konkretne dane: rozmiary, orientacyjne nośności i przybliżone koszty, aby ułatwić decyzję bez wielogodzinnych poszukiwań.

• Dobór podłoża a kotwy do pergoli
• Rodzaje kotew do pergoli i ich zastosowanie
• Fundamenty pod pergole na gruncie i w betonie
• Izolacja pergoli od gruntu a trwałość
• Otwarły w kołnierzu jako opcja montażu
• Wytrzymałość i bezpieczeństwo mocowania
• Cena kotew do pergoli i relacja cena-jakość
• Pytania i odpowiedzi: Mocowanie pergoli

Poniżej znajdziesz prostą listę kroków, która poprowadzi cię od oceny miejsca po wybór właściwej kotwy i wykonanie montażu. Przygotowałem też tabele i wykres porównawczy kosztów, byś szybko zobaczył relację cena‑jakość różnych rozwiązań. Zaczynamy od rozpoznania podłoża — ono determinuje resztę działań.

• Ocenę podłoża (rodzaj gruntu, poziom wody, strefa przemarzania).
• Dobór typu kotwy i wymiarów fundamentu.
• Wykonanie montażu z izolacją i kontrolą korozji.

Dobór podłoża a kotwy do pergoli

Podłoże to punkt wyjścia. Grunty piaszczyste, gliniaste, organiczne i skaliste różnią się nie tylko nośnością, lecz także sposobem oddziaływania na fundamenty przy zmianach wilgotności i mrozie. Dla osób planujących pergolę o słupach 90×90 mm lub 120×120 mm rzadko będzie konieczne badanie geotechniczne, ale jeśli masz torf, warstwę namułu lub wysoki poziom wód gruntowych, warto wykonać sondę i rozważyć głębszy fundament lub śruby gruntowe o dłuższych łodziach.

Orientacyjne nośności gruntu pomagają w wyborze kotwienia. Przyjmując wartości poglądowe: grunty piaszczyste zwykłe 80–250 kN/m², grunty gliniaste 100–350 kN/m², a grunty organiczne poniżej 50 kN/m², można już wstępnie skalkulować wymagania dla stopnia osadzenia kotew. Te liczby nie zastąpią badań, ale pozwolą określić, czy zastosować śruby gruntowe, płyty fundamentowe czy pojedyncze betonowe stopki o większej objętości.

Zobacz także: Czy przykręcić pergolę do płotu? Praktyczny przewodnik

Poziom wody i przemarzanie działają na kotwy dwojako: obniżają nośność dynamicznie i zwiększają ryzyko wyporu. W strefie, gdzie przemarzanie sięga 0,8–1,2 m, zaleca się prowadzić stopki poniżej tej głębokości lub zastosować rozwiązania elastyczne, jak śruby gruntowe osadzone poniżej strefy przemarzającej. Dla większości pergoli wystarczy zastosować fundamenty punktowe o głębokości 0,6–1,0 m zależnie od lokalnych warunków.

Śruby gruntowe to szybkie rozwiązanie dla gruntów spoistych i średniozwięzłych. Występują w długościach 800–2000 mm z helisą średnicy 150–350 mm; typowa nośność pojedynczej śruby od 8 kN do 60 kN zależy od długości i średnicy łopaty. Do pergoli o lekkiej konstrukcji często wystarczy zestaw 1000–1200 mm, helisa 200 mm i kilka śrub na słup, ale na słabych glebach lepiej zastosować dłuższe elementy lub fundamenty betonowe.

Gdy podłoże to istniejące utwardzenie (płyty, kostka) lub betonowa płyta, najlepszym wyborem będą kotwy chemiczne lub kotwy rozporowe w betonie. Dla betonów klasy C16/20 rozporowe kotwy stalowe M12 przy zakotwieniu 70–90 mm przeniosą siły ścinające rzędu kilku kN, natomiast kotwy chemiczne pozwalają uzyskać większą nośność przy mniejszych zakotwieniach i lepszej dystrybucji obciążeń.

Zobacz także: Jakie pergole do róż pnących? Praktyczny przewodnik

W praktyce montażu liczy się zestaw decyzji: czy chcesz szybko i z małym wykopem (wybierz śruby gruntowe), czy priorytetem jest maksymalna trwałość i odporność na przemarzanie (wybierz betonowe stopki poniżej strefy przemarzającej). Przy słabszych gruntach rozważ łączenie metod: betonowa stopka z osadzoną kotwą stalową lub kilka śrub gruntowych rozłożonych na stopce betonowej dla rozproszenia obciążenia.

Wybór kotew musi uwzględniać także konstrukcję pergoli: jej rozmiary, planowaną osłonę dachową i ewentualne obciążenie śniegiem czy wiatrem. Dla pergoli 3×4 m z lekko osłoniętym dachem warto projektować kotwy z zapasem nośności około 1,5–2 razy przewidywanych obciążeń roboczych. To proste założenie poprawia bezpieczeństwo bez istotnego wzrostu kosztów.

Rodzaje kotew do pergoli i ich zastosowanie

Na rynku spotkasz kilka rodzin kotew stosowanych pod pergole: kotwy płytowe, U‑kształtne podstawy do słupów, kotwy z tuleją do osadzenia w betonie, śruby gruntowe i kotwy chemiczne. Każda ma swoje mocne strony: płyta bazowa daje dużą powierzchnię przenoszenia momentu, U‑baza ułatwia montaż słupa na miejscu, zaś śruba gruntowa minimalizuje prace ziemne. Dobór zależy od warunków gruntowych, wymagań estetycznych i budżetu.

Przykładowe parametry typowych rozwiązań: płyta podstawy 150×150 mm o grubości 6–10 mm, z otworami na śruby M12–M16; kotwa U dla słupa 90×90 mm z łącznikiem na śruby M12; śruba gruntowa Ø76–140 mm z helisą 200–300 mm długość 1000–1600 mm. Typowa cena detaliczna detaliczna jednego elementu: płyta 45–120 zł, U‑baza 30–90 zł, śruba gruntowa 120–450 zł w zależności od długości i wykonania.

Poniższa tabela porównuje najczęściej używane kotwy, ich typowe zastosowania i orientacyjne parametry techniczne. Dane w tabeli służą jako punkt odniesienia przy kalkulacjach montażowych.

Wybierając między kotwami stalowymi ocynkowanymi a elementami ze stali nierdzewnej, weź pod uwagę lokalizację i budżet. Ocynkowane blachy są tańsze i przy poprawnej izolacji wystarczające do większości zastosowań, natomiast w pobliżu morza lub w wilgotnych warunkach zaleca się stal nierdzewną lub ocynk ogniowy. Koszt materiału rośnie, ale gwarantuje dłuższą żywotność bez utraty nośności.

Dla konstrukcji modułowych i pergoli wolnostojących często stosuje się kotwy z otwartym kołnierzem (ang. open collar), które umożliwiają osadzenie kantówki w uchwycie i łatwy demontaż słupa bez rozkuwania betonu. Rozwiązanie to bywa preferowane w miejscach, gdzie przewiduje się wymianę elementów drewna po kilkunastu latach bez konieczności rozkopywania fundamentu.

Ważne są także akcesoria: podkładki dystansowe, śruby nierdzewne, tuleje dystansowe i zabezpieczenia antykorozyjne. Prosty komplet montażowy dla słupa 90×90 mm to: 4 śruby M12×100 z podkładkami, podkładka płyty, znakowane otwory i uszczelnienie silikonem lub taśmą bitumiczną, co łącznie daje kompletną i trwałą instalację za 60–180 zł za słup, zależnie od jakości elementów.

Fundamenty pod pergole na gruncie i w betonie

Fundamenty punktowe to najczęstsze rozwiązanie dla pergol. Dla słupów 90×90–120×120 mm zwykle projektuje się stopki o wymiarach od 30×30×60 cm do 50×50×80 cm w zależności od nośności gruntu. Przyjmując beton klasy C16/20 i podsypkę stabilizującą, jedna stopka 40×40×60 cm ma objętość 0,096 m³ betonu. Dla pergoli 3×4 m z czterema słupami przygotuj około 0,4 m³ betonu.

Przykładowe obliczenie ilości betonu: stopka 50×50×80 cm to 0,2 m³; cztery stopki potrzebują 0,8 m³ betonu. Przy cenie betonu towarowego 250–400 zł/m³ (orientacyjnie) koszt betonu wyniesie 200–320 zł, a całkowity koszt wykonania stopek z robocizną i zbrojeniem dla czterech punktów można szacować na 1200–2200 zł. To szeroki przedział, bo wpływ mają dostęp, trudność wykopów i lokalne stawki.

Jeżeli decydujesz się na śruby fundamentowe, zamiast betonu, możesz uniknąć robót mokrych. Śruby długości 1200 mm montuje się mechanicznie, regulując pozycję słupa. Do montażu 4 śrub na pergolę 3×4 m potrzeba 4× śruba 1200 mm; koszt materiału 4×250 zł = 1000 zł plus ewentualne dodatki montażowe. Wybór zależy od szybkości wykonania i panujących warunków gruntowych.

Zbrojenie stopek zwiększa odporność na pękanie i nierównomierne osiadanie. Typowe zbrojenie to cztery pręty Ø10–12 mm łączone strzemionami Ø6–8 mm co 150–200 mm. Dla stopki 40×40 cm wystarczy siatka 4 prętów Ø10. Zbrojenie zwiększa trwałość i pozwala na mniejsze wymiary stopek przy tej samej nośności, co może być opłacalne przy wyższych kosztach materiałów gruntowych.

W przypadku konstrukcji łączącej pergolę z istniejacą posadzką lub tarasem można użyć kotew wkotwionych w istniejący beton. Warto wtedy sprawdzić grubość płyty i strefę zbrojenia by uniknąć naruszenia integralności płyty. Kotwy chemiczne M12 na 90–110 mm zakotwienia przeniosą siły wystarczające dla lekkich konstrukcji; przy większych obciążeniach należy projektować dedykowaną stopę.

Ważne jest zaplanowanie odwodnienia fundamentów. Nawet najmocniejsza stopka straci na trwałości, gdy jej okolica będzie stale podmokła. Zalecane jest wykonanie warstwy piasku/kruszywa 10–20 cm pod stopką, geowłókniny dla separacji i lekki spadek terenu od słupa. Włączenie dylatacji i odpływu poprawia warunki eksploatacji i zmniejsza ryzyko korozji kotew.

Przy projektowaniu fundamentów warto skorzystać z prostych wzorów i progów bezpieczeństwa: dla drobnych pergoli przyjmij nośność charakterystyczną słupów z zapasem 1,5×, a dla pergoli z dachem lub przy lokalizacji narażonej na silny wiatr zwiększ zapas do 2×. To szybki sposób na uniknięcie niedoszacowania bez kosztownych badań.

Izolacja pergoli od gruntu a trwałość

Izolacja to temat, który często traktuje się po macoszemu, a który decyduje o żywotności drewna. Kontakt słupa z wilgocią powoduje gnicie i obniżenie nośności drewna. Najpopularniejsze metody to oddzielenie masywnej stopy betonowej od drewna za pomocą metalowej płyty bazowej, zastosowanie uchwytów z otwartym kołnierzem oraz wykonanie warstw bitumicznych lub EPDM między drewnem a metalem.

Minimalna wysokość odsunięcia drewna od ziemi powinna wynosić 50–70 mm przy gruntach niskich i 100–150 mm przy terenach zalewowych. To prosta zasada: im większe ryzyko okresowego zalewania, tym większą przerwę instalujemy. Uchwyt z otwartym kołnierzem pozwala, by kantówka nie miała bezpośredniego kontaktu z płytą; jednocześnie należy zadbać o odprowadzenie wody i możliwość wentylacji.

Taśmy bitumiczne, masy poliuretanowe oraz paski z EPDM skutecznie izolują miejsce styku. Standardowa warstwa izolacji bitumicznej wystarczy, gdy jest poprawnie założona i zabezpieczona przed mechanicznym uszkodzeniem. Przy użyciu stali ocynkowanej łączne zabezpieczenie metal‑drewno daje trwałość 10–30 lat, w zależności od grubości powłoki i warunków klimatycznych.

W przypadku użycia drewna impregnowanego ciśnieniowo (klasa zakwalifikowania np. Impregnat klasy 3 lub 4) konieczność bezpośredniego kontaktu z gruntem maleje, ale nie znika. Nawet impregnowane słupy warto montować w uchwytach z kołnierzem lub na płycie z dystansem, bo mechanizmy degradacji biologicznej i fizycznej działają wielokierunkowo i stopniowo osłabiają strukturę drewna.

Elementy metalowe, które mają kontakt z gruntem lub są stale wilgotne, lepiej wykonać z stali nierdzewnej lub mocno ocynkować. Powłoka ocynkowana galwanicznie jest wystarczająca do większości zastosowań, ale w wysokiej wilgotności i pobliżu morza warto wybierać rozwiązania z powłoką ogniową lub stal nierdzewną. To koszt, ale i inwestycja w dłuższy czas bezobsługowej pracy.

W praktyce montażu przydatne są proste elementy: podkładki z tworzywa pod słup, rynienki odprowadzające wodę, oraz perforacje umożliwiające wentylację skrzynek słupowych. Małe zabiegi, takie jak odprowadzenie wody z górnej części kołnierza i pozostawienie przestrzeni wentylacyjnej 10–20 mm, znacząco wydłużają żywotność i zmniejszają koszty związane z późniejszymi naprawami.

Drenaż i warstwa separująca pod stopkami ograniczają wpływ wilgoci kapilarnej. Warstwa 10–20 cm kruszywa, geowłóknina i obudowa z folii lub płyty izolacyjnej tworzą barierę, która chroni zarówno beton, jak i metalowe kotwy przed bezpośrednim działaniem wody. Warto te działania uwzględnić w kosztorysie na etapie planowania.

Otwarły w kołnierzu jako opcja montażu

Otwarte kołnierze to uchwyty, w których słup wsuwany jest od góry, a następnie przykręcany. Zaletą jest łatwość wymiany słupa i możliwość regulacji pionu bez ingerencji w beton. Umożliwia to konserwację i wymianę elementów drewnianych bez konieczności rozkuwania fundamentów, co jest dużą zaletą przy pergolach użytkowanych sezonowo lub gdy przewidujesz modernizacje w przyszłości.

Technicznie otwarte kołnierze powinny mieć kilka istotnych cech: spodnią płytę mocowaną do betonu z otworami do śrub M12–M16, górne boczne śruby dociskowe, oraz osłonę od góry, by zapobiec zbieraniu się wody w kieszeni słupa. Wymiary kołnierza muszą być dopasowane do przekroju słupa — np. dla słupa 120×120 mm stosuje się kołnierze wewnętrzne o wymiarach 125×125 mm z grubością blachy 6–8 mm.

Instalacja otwartego kołnierza jest szybka: płyta montażowa trafia do betonu zanim beton zwiąże lub jest wklejana do już istniejącej stopki; po stwardnieniu montuje się słup i dokręca boczne śruby. Dodatkowe uszczelnienie silikonem lub EPDM wokół słupa poprawia ochronę przed wilgocią. Ta metoda często skraca czas montażu o 30–50% w porównaniu z tradycyjnym osadzaniem słupa w betonie.

Otwarte kołnierze występują w wersjach regulowanych, z możliwością korekty pionu 10–15 mm, co znacznie ułatwia ustawienie przy nierównym podłożu. W połączeniu z podkładkami regulacyjnymi uzyskujesz precyzyjne ustawienie bez konieczności szalowania czy dodatkowych wykopów. To rozwiązanie preferowane, gdy estetyka i szybka obsługa mają znaczenie.

Minusem otwartych kołnierzy jest ograniczona odporność na momenty skręcające w porównaniu do słupów zatopionych w betonie. Aby temu zaradzić, stosuje się większe płyty podstawy, dodatkowe łączniki skośne lub wzmocnienia poprzeczne. Dla pergol o dużych wymiarach lub przewidywanych silnych obciążeniach wiatrem warto rozważyć połączenie kołnierza z belką rozporową lub poprzeczką usztywniającą.

Przy wyborze tego rozwiązania zwróć uwagę na grubość blachy i sposób zabezpieczenia antykorozyjnego. Kołnierze z blachy 6–8 mm ocynkowanej ogniowo oferują dobrą trwałość; tańsze, cienkie elementy galwanizowane mogą wymagać dodatkowej ochrony w trudniejszych warunkach klimatycznych.

Wytrzymałość i bezpieczeństwo mocowania

Bezpieczeństwo konstrukcji zaczyna się od obliczeń sił działających na kotwy. Najczęstsze obciążenia to siły pionowe (ciężar własny i obciążenia użytkowe), siły poziome (wiatr) oraz momenty wynikające z rozstawu elementów i wolnych ramion. Dla pergoli 3×4 m przykładowe obciążenie wiatrem można oszacować uproszczonym współczynnikiem 0,6–1,0 kN/m² powierzchni; dla powierzchni 12 m² daje to poziomą siłę rzędu 7,2–12 kN rozłożoną na cztery słupy.

Dobór kotew i ich rozmieszczenie powinny uwzględniać te siły. Przyspieszony przykład: jeśli przewidujesz siłę poziomą 12 kN i rozkładasz ją na dwa słupy czołowe, każdy słup powinien przenieść około 6 kN. Standardowa płyta z kotwami M12 w betonie bez dodatkowych wzmocnień przeniesie takie siły przy poprawnym zakotwieniu, ale zalecane jest użycie marginesu bezpieczeństwa 1,5–2×.

Ważny parametr to moment obrotowy, jaki kotwa musi opierać. Moment powstaje, gdy siła pozioma działa na wysokości słupa (np. 2,2 m). Przy sile 6 kN na wysokości 2,2 m powstaje moment 13,2 kNm. Aby utrzymać taki moment trzeba stosować płyty podstawy o większej powierzchni lub dodatkowe usztywnienia ukośne. Czasami prostsze jest dodanie dwóch kotew od strony wiatrowej zamiast zwiększania jednej.

Kontrola jakości montażu to kolejny element bezpieczeństwa. Dokręcanie śrub momentem zalecanym przez producenta, sprawdzenie zakotwienia po stwardnieniu betonu, uszczelnienie miejsc przejścia i zabezpieczenie gwintu to czynności, które wydłużają żywotność i minimalizują ryzyko awarii. Przy zakupie kotew warto wymagać deklaracji zgodności i danych technicznych od dostawcy.

Korozja i mechaniczne uszkodzenia to główne czynniki obniżające nośność w długim okresie. Dla zwiększenia bezpieczeństwa zaleca się dobór kotew z zapasem nośności oraz stosowanie powłok zabezpieczających. W miejscach o zwiększonym ryzyku korozyjnym wybieraj elementy ze stali nierdzewnej A2 lub A4, a w pozostałych – stal ocynkowaną ogniowo o grubości powłoki min. 45 µm.

Regularna inspekcja co 3–5 lat pozwala wychwycić objawy luzów, korozji czy pęknięć betonu. Niezależnie od wybranego typu kotwy, dokumentuj montaż (zdjęcia, daty, momenty dokręcania), co ułatwi diagnostykę w przyszłości i zwiększy bezpieczeństwo użytkowania.

Przy większych konstrukcjach lub lokalizacjach narażonych na ekstremalne wiatry (np. otwarte tereny) warto skonsultować obliczenia z konstruktorem. Nawet proste weryfikacje statyczne pozwolą dobrać odpowiedni przekrój łączy i liczbę kotew, co często okazuje się tańsze niż późniejsze wzmacnianie konstrukcji.

Cena kotew do pergoli i relacja cena-jakość

Cena za kotwy waha się znacznie w zależności od materiału, specyfikacji i producenta. Przyjmując orientacyjne wartości rynkowe: tanie elementy ocynkowane można kupić za 30–90 zł/szt., śruby gruntowe kosztują typowo 120–450 zł/szt., natomiast komplety kotew chemicznych z tuleją i śrubą to wydatek rzędu 25–80 zł za zestaw. Dla jednej pergoli 3×4 m pełny koszt kotwień (4 punkty) może wynieść od około 200 zł do 1800 zł w zależności od wybranego systemu.

Analizując relację cena‑jakość, warto zestawić koszty materiałów z przewidywaną trwałością i wymaganiami eksploatacyjnymi. Najtańsze rozwiązania często generują koszty eksploatacyjne w postaci częstszej konserwacji lub skróconej żywotności. Z kolei inwestycja w droższe kotwy ze stali nierdzewnej oraz w solidne fundamenty zmniejsza ryzyko napraw i wymiany po 10–15 latach.

Poniższy wykres porównuje orientacyjne koszty różnych rozwiązań kotwienia dla jednej pergoli 3×4 m. Wykres pokazuje koszt materiałów przy założeniu 4 punktów kotwienia i uwzględnia typowe ceny detaliczne. Pozwoli to szybko ocenić, gdzie warto dopłacić dla dłuższej trwałości, a gdzie można zaoszczędzić bez istotnego ryzyka.

W praktycznych kalkulacjach dla budżetu warto uwzględnić nie tylko cenę kotew, ale też koszty przygotowania gruntu, betonu, zbrojenia i robocizny. Przykładowy kosztorys dla pergoli 3×4 m z fundamentami punktowymi i montażem może wyglądać następująco: materiały kotew 240–1000 zł, beton i zbrojenie 400–1200 zł, robocizna 800–2000 zł. Różnice wynikają z wyboru technologii i lokalnych stawek.

Jeżeli chcesz zminimalizować koszty bez rezygnacji z bezpieczeństwa, rozważ: użycie ocynkowanych, grubych płyt podstawy przy betonie, zamiast śrub gruntowych na nietypowych podłożach; zastosowanie izolacji EPDM przy połączeniu drewna z metalem; oraz zakup sprawdzonych elementów o deklarowanej nośności. Kalkulacje z zapasem nośności zwykle są bardziej ekonomiczne długoterminowo.

Cena często idzie w parze z gwarancją i dokumentacją techniczną. Kotwy z deklaracjami i atestami będą droższe, ale ułatwiają późniejszą ekspertyzę i ewentualne ubezpieczenie. Przy zakupie sprawdź, czy dokumentacja zawiera zakotwienia, dopuszczalne obciążenia i warunki montażu, bo to ułatwi ci planowanie i daje realne kryteria porównania ofert.

Każdy wybór ma swoją logikę: oszczędność na materiale może oznaczać wyższą pracochłonność i szybszą wymianę w przyszłości. Inwestując nieco więcej w dobre kotwy i izolację dziś, zmniejszasz ryzyko konieczności kosztownych napraw po kilku sezonach. To prosty rachunek, który często decyduje o sensowności wyboru w kontekście całego cyklu życia pergoli.

Jeśli chcesz, mogę pomóc przygotować listę zakupową dla konkretnego projektu — podaj wymiary pergoli, rodzaj gruntu i planowane obciążenia (dach, huśtawka, rośliny), a przygotuję szczegółowy kosztorys i zestaw polecanych kotew oraz fundamentów.

Pytania i odpowiedzi: Mocowanie pergoli

• Pytanie: Jak dobrać rodzaj kotwy do podłoża?

  Odpowiedź: Wybieraj kotwy zgodnie z rodzajem podłoża: do betonu i kamienia używaj kotew mechanicznych lub chemicznych z kołnierzem; do gruntu wybieraj kotwy gruntowe lub specjalne kotwy do drewnianych konstrukcji, zawsze dopasowane do nośności i warunków eksploatacyjnych pergoli.

• Pytanie: Jakie kotwy do pergoli na gruncie sprawdzają się najlepiej?

  Odpowiedź: Najlepsze są kotwy stalowe ocynkowane lub galvanicznie zabezpieczone z otworami w kołnierzu, które umożliwiają stabilne mocowanie słupków do podłoża. Dla cięższych konstrukcji warto wykorzystać kotwy o większej wytrzymałości i odpowiedni układ fundamentowy.

• Pytanie: Jak zamontować podstawy/pergoli na fundamentach?

  Odpowiedź: Przygotuj równy fundament, oznacz miejsca pod słupki, zamontuj kotwy zgodnie z instrukcją producenta, ustaw słupki w pionie, następnie zabezpiecz je i pozostaw do utwardzenia (beton/masa), po czym dokręć elementy mocujące i sprawdź stabilność.

• Pytanie: Jak zapewnić długowieczność mocowania i ochronę przed korozją?

  Odpowiedź: Wybieraj kotwy z ocynkowanej stali lub z powłoką galwaniczną, używaj odpowiednich nakrętek i uszczelnień, regularnie konserwuj powierzchnie i dokonuj przeglądów, a w razie potrzeby stosuj pasty antykorozyjne i uszczelnienia wokół połączeń.