Klatka schodowa w bloku z wielkiej płyty wspomnienia, które pachną farbą olejną

Mycie schodów w bloku z wielkiej płyty sobotni rytuał z wiadrem i szczotką

W łódzkim osiedlu Retkinia, wrocławskim Gaju, gdyńskim Witominie i tysiącach innych blokowisk z lat siedemdziesiątych oraz osiemdziesiątych ta sama scena powtarzała się co siedem dni, z dokładnością zegarmistrza. Około dziewiątej rano z mieszkania na parterze wychodziła gospodyni w gumowym fartuchu, niosąc blaszane wiadro z brejowatą wodą, twardą szczotkę ryglową z włosia agawy oraz kawałek szarego mydła. Schody w bloku z wielkiej płyty, wykończone lastryko szarym lub ceglanym, zbierały przez tydzień dwie-trzy warstwy kurzu, okruchy po kanapkach, piasek naniesiony na butach z pobliskiego piaskownika. Rytuał sobotniego mycia schodów pełnił rolę zdecydowanie większą niż higiena. Porządkował przestrzeń wspólną, wyznaczał granicę między czasem pracy a odpoczynkiem, dawał mieszkańcom poczucie, że mają wpływ na coś materialnego w świecie, gdzie na półkach sklepowych brakowało nawet soli.

• Mycie schodów w bloku z wielkiej płyty sobotni rytuał z wiadrem i szczotką
• Piwnica w bloku z wielkiej płyty zapach kapusty, węgiel i sąsiedzkie przetwory
• Sąsiedzkie zwyczaje na klatce schodowej bloku z wielkiej płyty od pożyczki cukru po nekrologi na tablicy

Sama technika zdradzała doświadczenie kolejnych pokoleń. Pierwsze wiadro wody lało się na najwyższy stopień, żeby brud spływał grawitacyjnie w dół klatki, a nie przeciwko niej. Szczotka jechała zawsze ukośnie, pod kątem czterdziestu pięciu stopni do krawędzi stopnia, bo tak czyściło się szybciej i nie rozchlapywało wody na ścianę. Balustrę z rurek stalowych malowanych farbą olejną wycierano szmatą zamoczoną w wodzie z odrobiną amoniaku. Tłuszcz z palców setek mieszkańców, osadzały się tam przez sześć dni i po sobocie znikał, by za tydzień pojawić się ponownie. Kto choć raz spróbował umyć taką balustradę samą wodą, ten wiedział, że bez amoniaku efekt będzie mizerny.

Hierarchia pięter w tym cotygodniowym dyżurze bywała nie mniej zawiła niż w pracy. Zazwyczaj najniższe kondygnacje myły się szybciej, bo mniej schodów. Jednak to mieszkańcy czwartego czy piątego piętra ponosili największy fizyczny koszt noszenia wiader na górę, po to, by potem zlewać brudną wodę z powrotem na dół. W niektórych klatkach sąsiedzi ustalali między sobą podział na zmiany. Ktoś brał pierwsze piętro i parter, ktoś trzecie z czwartym, ktoś szóste. Sprawiedliwie, bez papierka, w ramach niepisanego kontraktu społecznego, którego siłę pamiętają jeszcze lokatorzy z wieloletnim stażem. Zdarzały się konflikty, gdy ktoś uchylał się od dyżuru, albo mył byle jak, zostawiając mokre ślady na ścianach. Wtedy sąsiedzi dyskretnie, ale stanowczo, upominali delikwenta przy okazji spotkania na klatce.

Zapach, który znikał z klatek dopiero w latach dziewięćdziesiątych

Mokre lastryko, szare mydło i nikły odór chloru z dodatkowej dezynfekcji klamki przy drzwiach wejściowych. Ten bukiet zapachowy znały wszystkie klatki schodowe w PRL-u tak dobrze, jak zna się zapach własnej kuchni. Po wyschnięciu podłogi utrzymywał się jeszcze przez dwie, trzy godziny, a potem ustępował miejsca typowemu dla bloków z wielkiej płyty mikroklimatowi: lekko stęchlizna piwnicy, ciepło kaloryfera w hollu, dym papierosowy z uchylonego okna. Dziś te zapachy wyparowały z większości klatek wraz z wymianą okien na plastikowe, uszczelnieniem przejść i kładzeniem nowych posadzek z gresu. Współczesne wspólnoty coraz częściej zlecają sprzątanie firmom zewnętrznym, a mieszkańcy mijają się pod drzwiami w krótkich zdaniach, nieraz bez słowa.

Piwnica w bloku z wielkiej płyty zapach kapusty, węgiel i sąsiedzkie przetwory

Spiżarnia stworzona z konieczności, magazyn surowców, a zarazem miejsce spotkań lokatorów, którzy schodzili do podziemi po słoik z ogórkami, marchewkę z własnej działki albo po prostu po to, żeby zamienić z sąsiadem trzy zdania. Piwnica w bloku z wielkiej płyty miała wyraźny metabolizm. Zimą, gdy temperatura spadała poniżej zera, ściany pokrywał szron, a słoiki z przetworami twardniały jak kamień. Latem, przy dwudziestu pięciu stopniach w cieniu, powietrze robiło się ciężkie, lepkie od fermentacji kiszonej kapusty, ogórków, soków porzeczkowych. Pachniało tak intensywnie, że po wyjściu z piwnicy zapach utrzymywał się na kurtce przez pół dnia.

Konstrukcja tych podziemi też miała swoją specyfikę, którą po latach próbują zrozumieć osoby remontujące mieszkania. Stropy piwniczne w technologii Wk-70, W-70, szczecińskim systemie Szczecin, OWT-67 i pokrewnych stanowiły żelbetowe płyty o grubości osiemnastu centymetrów, zbrojone stalą St3S o granicy plastyczności 220 MPa. Ściany zewnętrzne murowano z bloczków betonowych na zaprawie cementowo-wapiennej, a izolację przeciwwilgociową stanowiła powłoka bitumiczna nakładana na zimno. Norma PN-82/B-02020 pozwalała zawilgocenie do pięciu procent masy, ale w praktyce wiele piwnic w starszych blokach przekraczało ten próg, przez co pojawiał się grzyb, wykwity solne, korozja zbrojenia.

W poszczególnych boksach, odgrodzonych siatką metalową na ramie z kątownika, lokatorzy trzymali węgiel w workach po pięćdziesiąt kilogramów, drewno kominkowe, zapasowe opony do Fiata 126p, rowery, narty, sanki, wózki dziecięce, a od połowy lat osiemdziesiątych coraz częściej kartonowe pudła z ubraniami w ramach wymiany peerelowskiej. Sąsiad z drugiego końca klatki czasem wiedział, że Kowalscy mają za dużo węgla, bo widywał ich w piwnicy z łopatą, więc pytał, czy odstąpią ze dwa worki. To znaczyło tyle, co pożyczenie, tylko bez formalności.

Co musiało być w piwnicy PRL-u?

• Węgiel kamienny lub koks opałowy w workach, przynajmniej cztery worki na zimę
• Balony z gazem propan-butan o masie jedenastu kilogramów, zapas jeden do dwóch
• Słoiki z kiszoną kapustą, ogórkami, koncentratem pomidorowym, minimum piętnaście sztuk na rodzinę
• Sok porzeczkowy lub jabłkowy w butelkach po pięć litrów, zapas na trzy miesiące
• Zapasowe opony do samochodu, najczęściej Maluch lub Polonez, bo sklepy z oponami znikaly na całe kwartale
• Rower dla dorosłego i dla dziecka, narty, sanki, wszystko co wymagało przechowania poza mieszkaniem

Wentylacja piwnic opierała się na kanałach murowanych, kratkach w stropie i nieszczelnych oknach. W nowszych blokach z wielkiej płyty klatki schodowe uzyskiwały dostęp do piwnicy drzwiami p.poż. z samozamykaczem, co ograniczało cyrkulację. Najniższe kondygnacje piwnic notowały wilgotność względną na poziomie osiemdziesięciu do dziewięćdziesięciu pięciu procent, co przy dwudziestu stopniach Celsjusza oznaczało, że punkt rosy wynosił od osiemnastu do dwudziestu stopni. Każdy metalowy przedmiot rdzewiał więc szybko, jeśli nie został wcześniej pokryty smarem grafitowym lub wazeliną techniczną.

Wspólne przechowywanie zmuszało do nieustannego drobnego dyplomowania. Ktoś zostawiał słoiki za głęboko, wchodząc w cudzy boks, ktoś inny przesuwał czyjeś opony, żeby zrobić miejsce na własne. Drobne zaczepki, które po latach wspomina się z uśmiechem, choć wówczas potrafiły psuć relacje na tygodnie. Dziś coraz więcej wspólnot likwiduje boksy piwniczne, zmieniając podziemia w kotłownie, pralnie, suszarnie albo wynajmowane komórki lokatorskie. PRL-owski rynek przetworów w piwnicy należy do przeszłości, chociaż jeszcze w drugiej dekadzie dwudziestego pierwszego wieku dało się go trafić w starszych osiedlach na warszawskim Ursynowie czy łódzkim Widzewie.

Sąsiedzkie zwyczaje na klatce schodowej bloku z wielkiej płyty od pożyczki cukru po nekrologi na tablicy

Klatka schodowa w bloku z wielkiej płyty pełniła rolę salonu, łącznika, a czasem jedynego miejsca, gdzie można było zawiadomić sąsiadów o czymś ważnym. Rozkład dnia wymuszał tu codzienne spotkania, bo cztery, sześć, osiem mieszkań na piętrze dzieliło jedną przestrzeń i musiało ze sobą współpracować. Wchodziło się do niej z szarej ulicy, z deszczu albo mrozu, i witało z sąsiadem od Jabłońskich: dzień dobry, pani Zofio, jak się pan mmaż, panie Heniek. Pozdrowienie padało nawet wtedy, gdy obie strony spieszyły się do pracy. Zignorowanie sąsiada oznaczało złamanie niepisanego kodeksu, który mocował lokalną społeczność.

Tablica ogłoszeń wisząca przy drzwiach wejściowych lub w przedsionku windy stanowiła centrum informacyjne klatki. Oprócz urzędowych pism ze spółdzielni pojawiały się tam nekrologi, informacje o pogrzebach, o czasowym braku wody, o awarii windy, o zaginionym psie, o zbiórce pieniędzy na pogrzeb dla sąsiada, który zmarł bez rodziny. Kartka z napisem woda nie będzie lecieć w środę od 8 do 14 wisiała zwykle przez trzy-cztery dni, aż wszyscy ją przeczytali. Ogłoszenia pisano ręcznie, drukowano na powielaczu białkowym lub na ksero, które pojawiło się dopiero w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Ich lektura należała do obowiązków każdego lokatora, choć nikt tego nie egzekwował.

Pożyczki sąsiedzkie rządziły się prostą etykietą. Cukier, sól, mąka, jajka, klucz do mieszkania, gdy ktoś zamykał się na zewnątrz, koronkowa bluzka dla córki sąsiadki, bo akurat była potrzebna na wesele. Oddawało się zwykle z nawiązką, kilka dni później, z podręcznym podziękowaniem w formie słoika konfitur albo domowego ciasta. Transakcje nie wymagały faktur, paragonów, żadnej dokumentacji. Słowo honoru wystarczało, bo konsekwencje złamania go wykraczały daleko poza klatkę. W skali osiedla utrata zaufania oznaczała wykluczenie z nieformalnej sieci wzajemności, która w realiach deficytu towarowego stanowiła realne wsparcie.

Wołanie dzieci na kolację przez okno klatki

Podwórko osiedlowe latem wypełniało się dzieciakami do późnego wieczora. Okrzyki Jolu, do domu!, Krzyś, schodzimy, bo zupa stygnie!, Robert, matka wzywa! niosły się przez uchylone okna na klatce schodowej, wpadając jedne do drugich. Głos matki odbijał się od lastrykowych ścian i docierał do piątego piętra z siłą, jakiej współczesne ściany z wełną mineralną i tynkiem akrylowym już nie przepuszczają. Mechanizm akustyczny był prosty. Płyty żelbetowe o grubości czternastu centymetrów, ściany nośne szesnastocentymetrowe z bloczków wapienno-piaskowych, działowe nawet sześciocentymetrowe stanowiły sztywną ramę, w której fale dźwiękowe rozchodziły się niemal bez tłumienia. Stropodach bez izolacji akustycznej dodatkowo wzmacniał efekt.

Do tego dochodził rytuał niedziałającej windy. W blokach z wielkiej płyty windy zjeżdżały sprawie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, lecz w latach osiemdziesiątych coraz częściej stawały na kilka godzin, dni, tygodni. Kto miał mieszkanie na szóstym piętrze, schodził i wracał piechotą, dźwigając torby z zakupami, wózek dziecięcy, znosząc na dół śmieci. Wejście do klatki po takim podejściu od razu wywoływało potrzebę odpoczynku, który zażywało się na dolnym podeście lub pod oknem, jeśli ktoś palił.

Wentylacja grawitacyjna, charakterystyczna dla bloków z wielkiej płyty, wspierała jeszcze jeden rytuał, którego ślady można znaleźć w najstarszych klatkach do dzisiaj. Palenie przy uchylonym oknie klatki schodowej stanowiło substytut balkonu dla osób, które nie miały balkonu lub dla których balkon w zimie był zbyt zimny. Zaciągnięcie się dymem, wymiana zdań z sąsiadem z naprzeciwka, spojrzenie w dół na podwórko, a czasem na boisko, gdzie dzieciaki grały w piłkę. Zapach tytoniu mieszał się z zapachem zupy z mieszkań, z aromatem proszku do prania, z mokrą szmatą schowaną w kaloryferze. Ten mikroklimat znały miliony Polaków.

Najtrwalszym, choć współcześnie mocno przetrzebionym, okazał się rytuał rozmowy zastępującej prasę. W czasach, gdy nakład Trybuny Ludu czy Trybuny Robotniczej docierał do mieszkań z opóźnieniem, a Telewizja Polska nadawała jeden program, rolę informatora pełnił sąsiad. Plotka, komentarz, pół-szeptem podana wiadomość o awansie w spółdzielni, o kradzieży roweru, o wyniku meczu. Dziennikarstwo obywatelskie w najczystszej postaci, bez redaktora, bez cenzury, choć z własnymi filtrami. Z tego rytuału zrodziły się przyjaźnie na całe dekady, ale też konflikty, gdy ktoś poczuł się pomówiony.

Co zostało, a co odeszło

Rytuały z klatki schodowej PRL-u nie znikły dlatego, że ludzie stali się gorsi. Znikły, bo zmieniły się warunki materialne. Gdy w każdym mieszkaniu pojawia się lodówka pełna jedzenia, pralka automatyczna, telefon komórkowy, dostęp do sklepów czynnych do dwudziestej drugiej, sieć wzajemności traci najważniejszy powód istnienia. Pozostaje sentyment, wspomnienie zapachu mokrego lastryka i szarego mydła, zgrzyt klucza w zamku, echo kroków na schodach. W wielu nowych osiedlach, zwłaszcza tych zaprojektowanych z myślą o wspólnych przestrzeniach, próbuje się odtwarzać tamten klimat przez kluby sąsiedzkie, wypożyczalnie narzędzi, ławki przy wejściu. Nie zawsze wychodzi, bo masowość i anonimowość bloków z wielkiej płyty mają swoją specyfikę, której nie da się skopiować w projektach deweloperskich.

Wspólnoty mieszkaniowe odziedziczyły po PRL-u nie tylko budynki, lecz także obowiązek rozstrzygania, jak te budynki mają żyć dalej. Każda decyzja o wymianie okien, remont klatki schodowej, modernizacja windy oznacza rozstrzygnięcie między wygodą a ciągłością. Tamten świat, którego elementy opisano powyżej, odszedł bezpowrotnie, ale jego echo wciąż pobrzmiewa w rozmowach najstarszych lokatorów z nowymi właścicielami mieszkań. Warto go poznać, zanim zniknie z pamięci ostatnich świadków.

Źródła danych i norm: PN-82/B-02020 „Ochrona cieplna budynków. Wymagania i obliczenia" (archiwalna, stosowana w budynkach z wielkiej płyty); PN-EN 1992-1-1 „Eurokod 2: Projektowanie konstrukcji z betonu. Część 1-1: Reguły ogólne i reguły dla budynków"; Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 nr 75 poz. 690 z późn. zm.); publikacje Instytutu Techniki Budowlanej z serii „Instrukcje, Wytyczne, Poradniki" dotyczące budynków z prefabrykatów wielkowymiarowych; dane GUS o zasobach mieszkaniowych według form budownictwa z lat 1970-1990; opracowania naukowe z zakresu socjologii mieszkalnictwa dostępne w repozytorium CEON.